یبوست در کودکان یکی از مشکلات شایع دستگاه گوارش است و میتواند در هر سنی اتفاق بیفتد؛ از نوزادان و کودکان نوپا گرفته تا کودکان سن مدرسه و نوجوانان. در بسیاری از موارد، یبوست موقتی است و با اصلاح تغذیه، افزایش مصرف مایعات و ایجاد عادت منظم برای دفع بهتر میشود. با این حال، اگر یبوست طولانی شود یا همراه با علائم خاصی مانند درد مداوم شکم، استفراغ، خون در مدفوع، نفخ شدید یا کاهش وزن باشد، باید علت آن توسط پزشک بررسی شود.
نکته مهم این است که هر کودکی که هر روز مدفوع نمیکند، الزاماً یبوست ندارد. عادت دفع در کودکان با یکدیگر متفاوت است و شکل، قوام و دشواری دفع مدفوع نیز باید در نظر گرفته شود.
فهرست موضوعات
یبوست در کودکان چیست؟
یبوست زمانی مطرح میشود که کودک مدفوع سفت، خشک یا تودهای داشته باشد، دفع مدفوع برای او سخت یا دردناک باشد یا احساس کند مدفوع بهطور کامل خارج نشده است.
دفع کمتر از دو بار در هفته نیز میتواند یکی از نشانههای یبوست باشد، اما تعداد دفعات دفع بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست. ممکن است یک کودک نسبت به کودک دیگر دفعات دفع متفاوتی داشته باشد و همچنان هر دو در محدوده طبیعی باشند.
علائم یبوست در کودکان چیست؟
علائم یبوست میتواند از کودکی به کودک دیگر متفاوت باشد. شایعترین نشانهها عبارتاند از:
- مدفوع سفت، خشک یا گلولهای
- دفع مدفوع با درد
- زور زدن زیاد هنگام دفع
- دفع کمتر از حد معمول
- احساس تخلیه نشدن کامل روده
- درد یا گرفتگی شکم
- نفخ و برجسته شدن شکم
- بیمیلی کودک به رفتن به دستشویی
- پنهان شدن یا مقاومت کودک هنگام احساس دفع
- نگه داشتن مدفوع
- کثیف شدن لباس زیر با مقدار کمی مدفوع
برخی کودکان برای جلوگیری از دفع، پاهای خود را به هم فشار میدهند، روی نوک پا میایستند، بدن خود را سفت میکنند یا حرکاتی انجام میدهند که ممکن است والدین آنها را با زور زدن اشتباه بگیرند.
چرا کودک مدفوع خود را نگه میدارد؟
یکی از مهمترین علتهای یبوست در کودکان، نگه داشتن مدفوع است.
ممکن است کودک قبلاً هنگام دفع مدفوع درد داشته باشد. در نتیجه از دفع بعدی میترسد و مدفوع را نگه میدارد.
وقتی مدفوع مدت بیشتری در روده بزرگ باقی میماند، آب بیشتری از آن جذب میشود و مدفوع خشکتر و سفتتر میشود. دفع مدفوع بعدی نیز دردناکتر خواهد بود و این موضوع میتواند یک چرخه معیوب ایجاد کند:
مدفوع سفت → دفع دردناک → ترس از دفع → نگه داشتن مدفوع → سفتتر شدن مدفوع
ترس از توالت، آموزش توالت، مشغول بودن به بازی، استفاده از سرویس بهداشتی مدرسه یا خجالت از استفاده از توالت عمومی نیز میتواند باعث نگه داشتن مدفوع شود.
مهمترین علتهای یبوست در کودکان چیست؟
یبوست معمولاً یک علت مشخص و واحد ندارد و عوامل مختلفی میتوانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.
تغییر در رژیم غذایی
تغییر ناگهانی رژیم غذایی، مصرف کم فیبر و بعضی الگوهای غذایی میتوانند باعث سفت شدن مدفوع شوند.
کمبود مایعات
مصرف ناکافی مایعات میتواند دفع مدفوع را دشوارتر کند. بهخصوص اگر کودک همزمان فیبر بیشتری دریافت کند، مصرف مایعات کافی اهمیت دارد.
کمبود فیبر
مصرف کم میوهها، سبزیجات، حبوبات و غلات کامل میتواند زمینه یبوست را فراهم کند.
کمتحرکی
فعالیت بدنی منظم به سلامت دستگاه گوارش کمک میکند و کمتحرکی میتواند یکی از عوامل مؤثر در یبوست باشد.
آموزش توالت
دوره آموزش توالت میتواند برای بعضی کودکان با ترس، مقاومت یا نگه داشتن مدفوع همراه شود.
تغییرات زندگی کودک
شروع مهدکودک یا مدرسه، سفر، تغییر محل زندگی یا تغییر برنامه روزانه ممکن است عادت دفع کودک را تغییر دهد.
بعضی داروها
برخی داروها و مکملها میتوانند باعث یبوست شوند. اگر یبوست کودک پس از شروع یک دارو ایجاد شده است، بهتر است موضوع با پزشک مطرح شود و دارو بدون نظر پزشک قطع نشود.
آیا یبوست کودک فقط به دلیل تغذیه است؟
خیر.
اگرچه تغذیه و عادتهای دفع نقش مهمی دارند، اما یبوست همیشه ناشی از غذا نیست.
در تعداد کمی از کودکان، یبوست ممکن است با بیماریها یا مشکلات زمینهای مرتبط باشد؛ بنابراین یبوست شدید، طولانیمدت یا مقاوم به درمان نیاز به بررسی پزشکی دارد.
یبوست در نوزادان
الگوی دفع نوزادان، بهخصوص در ماههای اول زندگی، بسیار متفاوت است.
تعداد دفعات مدفوع بهتنهایی نمیتواند یبوست را مشخص کند. در بعضی نوزادان، فاصله بین دفعات دفع بیشتر است، اما اگر مدفوع نرم باشد و دفع بدون درد و مشکل انجام شود، الزاماً به معنی یبوست نیست.
در نوزادان کمسن، بهخصوص اگر دفع بسیار دشوار باشد، شکم متورم شود، استفراغ وجود داشته باشد یا مشکل از همان ابتدای زندگی شدید باشد، بهتر است کودک توسط پزشک ارزیابی شود.
یبوست در کودکان زیر دو سال
در کودکان کمسن، شروع غذاهای جامد، تغییر رژیم غذایی و آموزش توالت در سنین بالاتر میتوانند الگوی دفع را تغییر دهند.
برای این گروه سنی، توصیههای غذایی و مصرف دارو باید متناسب با سن کودک باشد و بهتر است در صورت تداوم مشکل، والدین با پزشک کودک مشورت کنند.
یبوست بعد از شروع آموزش توالت
آموزش توالت یکی از دورههایی است که احتمال نگه داشتن مدفوع در بعضی کودکان افزایش پیدا میکند.
اگر کودک از نشستن روی توالت میترسد یا قبلاً دفع دردناک داشته است، فشار آوردن یا تنبیه کردن او میتواند مشکل را بیشتر کند.
بهتر است آموزش توالت با آرامش انجام شود و کودک برای استفاده منظم از سرویس بهداشتی تشویق شود. در صورت ایجاد یبوست، گاهی لازم است آموزش توالت برای مدتی متوقف شود تا مشکل دفع برطرف شود.
آیا کثیف شدن لباس زیر میتواند نشانه یبوست باشد؟
بله.
گاهی والدین تصور میکنند وجود مدفوع شل یا لکههای مدفوع روی لباس زیر یعنی کودک اسهال دارد؛ در حالی که در بعضی کودکان، این اتفاق میتواند ناشی از تجمع مدفوع سفت در روده و عبور مقدار کمی مدفوع نرم یا مایع از اطراف آن باشد.
این وضعیت یکی از نشانههایی است که میتواند با یبوست طولانیمدت همراه باشد.
برای یبوست کودک در خانه چه کار کنیم؟
در موارد خفیف، چند اقدام ساده میتواند به بهتر شدن دفع کمک کند.
مصرف مایعات کافی
کودک باید متناسب با سن و شرایط بدنی خود مایعات کافی دریافت کند. افزایش فیبر غذایی نیز باید همراه با مصرف مناسب مایعات باشد.
افزایش فیبر غذایی
میتوان با توجه به سن کودک، غذاهای حاوی فیبر را در برنامه غذایی او افزایش داد؛ مانند:
- میوهها
- سبزیجات
- حبوبات
- غلات کامل
- برخی مغزها و دانهها متناسب با سن کودک و شرایط او
هدف، داشتن یک الگوی غذایی متعادل است و نه یک رژیم سخت و محدودکننده.
ایجاد زمان منظم برای رفتن به دستشویی
در کودکانی که آموزش توالت را پشت سر گذاشتهاند، ایجاد یک زمان منظم برای نشستن روی توالت، بهخصوص بعد از وعدههای غذایی، میتواند به شکلگیری عادت مناسب دفع کمک کند.
تشویق کودک، نه تنبیه
اگر کودک از دفع میترسد، سرزنش یا تنبیه معمولاً راهحل مناسبی نیست.
بهتر است والدین آرامش خود را حفظ کنند و کودک را برای همکاری و استفاده از توالت تشویق کنند.
فعالیت بدنی
فعالیت بدنی متناسب با سن کودک میتواند به سلامت عمومی و عملکرد بهتر دستگاه گوارش کمک کند.
برای یبوست کودک چه غذایی خوب است؟
به جای تمرکز روی یک ماده غذایی خاص، بهتر است رژیم غذایی کودک متعادل و حاوی فیبر کافی باشد.
مصرف متناسب موارد زیر میتواند به بهبود کیفیت رژیم غذایی کمک کند:
- میوه و سبزیجات
- حبوبات
- غلات کامل
- غذاهای خانگی متنوع
- آب و مایعات کافی
تغذیه کودک باید بر اساس سن و نیازهای رشد او تنظیم شود. همچنین برای نوزادان و کودکان کمسن، توصیههای غذایی با کودکان بزرگتر یکسان نیست.
آیا شیر باعث یبوست کودک میشود؟
نمیتوان گفت شیر در همه کودکان باعث یبوست میشود.
با این حال، اگر یبوست کودک تکرارشونده است، رژیم غذایی او باید بهطور کامل بررسی شود و نباید بدون نظر پزشک گروههای غذایی مهم از برنامه کودک حذف شوند.
اگر والدین تصور میکنند یک ماده غذایی خاص با علائم کودک ارتباط دارد، بهتر است این موضوع را با پزشک مطرح کنند.
آیا میتوان به کودک برای یبوست ملین داد؟
خودسرانه نه.
بعضی کودکان برای درمان یبوست به داروهای نرمکننده مدفوع یا ملین نیاز پیدا میکنند، اما انتخاب دارو، مقدار مصرف و مدت درمان باید بر اساس سن، وزن، شدت یبوست و شرایط کودک انجام شود.
منابع پزشکی نیز توصیه میکنند والدین قبل از دادن ملین به کودک با پزشک مشورت کنند.
بنابراین بهتر است از دادن خودسرانه داروهای ملین، شیاف یا تنقیه به کودک خودداری شود.
درمان یبوست کودکان چگونه انجام میشود؟
درمان به شدت و مدت یبوست بستگی دارد.
پزشک ممکن است ترکیبی از این اقدامات را توصیه کند:
- اصلاح تغذیه
- افزایش مصرف مایعات
- ایجاد عادت منظم دفع
- اصلاح رفتارهای مرتبط با نگه داشتن مدفوع
- درمان تجمع مدفوع در صورت وجود
- استفاده از داروی مناسب در صورت نیاز
در بعضی کودکان، درمان باید برای مدتی ادامه پیدا کند تا عادت دفع طبیعی دوباره شکل بگیرد. قطع زودهنگام درمان میتواند باعث برگشت یبوست شود. انتخاب دارو و مدت مصرف باید توسط پزشک تعیین شود.
پزشک چگونه یبوست کودک را تشخیص میدهد؟
تشخیص یبوست در کودکان اغلب با بررسی علائم، سابقه پزشکی و معاینه انجام میشود و در بسیاری از موارد آزمایشهای پیچیده لازم نیست.
پزشک ممکن است درباره این موارد سؤال کند:
- کودک چند بار در هفته دفع دارد؟
- مدفوع چه شکلی دارد؟
- دفع دردناک است یا خیر؟
- کودک مدفوع خود را نگه میدارد؟
- از چه زمانی مشکل شروع شده است؟
- رژیم غذایی کودک چگونه است؟
- کودک چقدر مایعات مصرف میکند؟
- فعالیت بدنی او چقدر است؟
- آیا اخیراً آموزش توالت شروع شده است؟
- آیا داروی خاصی مصرف میکند؟
- آیا کاهش وزن یا اختلال رشد وجود دارد؟
گاهی اوقات نیز پزشک معاینه شکم را انجام میدهد و در صورت وجود علائم خاص، آزمایشهای بیشتری درخواست میکند.
آیا برای یبوست کودک سونوگرافی یا عکس لازم است؟
خیر، در همه کودکان لازم نیست.
اگر شرح حال و معاینه برای تشخیص کافی باشد، معمولاً نیازی به انجام تصویربرداریهای متعدد نیست.
در موارد خاص یا زمانی که پزشک به بیماری دیگری شک داشته باشد، ممکن است آزمایش خون، آزمایش مدفوع، تصویربرداری یا بررسیهای تخصصیتر درخواست شود.
چه زمانی یبوست کودک خطرناک است؟
در بیشتر موارد، یبوست کودکان مشکل جدی ایجاد نمیکند؛ اما بعضی علائم نیازمند ارزیابی پزشکی هستند.
اگر کودک دچار یبوست همراه با یکی از موارد زیر باشد، باید با پزشک تماس گرفت یا برای ارزیابی پزشکی اقدام کرد:
- خون در مدفوع یا خونریزی از مقعد
- درد مداوم یا شدید شکم
- شکم متورم یا نفخ قابل توجه
- استفراغ
- تب
- کاهش وزن بدون علت مشخص
- بیاشتهایی قابل توجه
- ادامهدار شدن یبوست
- تکرار مداوم یبوست
- کثیف شدن مکرر لباس زیر
- درد مکرر هنگام دفع
NIDDK توصیه میکند اگر علائم یبوست بیش از دو هفته ادامه پیدا کند یا با مراقبتهای خانگی برطرف نشود، کودک توسط پزشک بررسی شود.
چه زمانی یبوست کودک نیاز به مراجعه فوری دارد؟
وجود یبوست همراه با درد مداوم شکم، استفراغ، خونریزی یا خون در مدفوع، نفخ و تورم قابل توجه شکم یا کاهش وزن نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است.
در نوزادان و کودکان کمسن نیز آستانه مراجعه باید پایینتر باشد، بهخصوص اگر علائم شدید، غیرمعمول یا همراه با استفراغ و اتساع شکم باشند.
آیا یبوست طولانیمدت برای کودک عوارض دارد؟
اگر یبوست برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، تجمع مدفوع میتواند ایجاد شود و کودک ممکن است دچار درد هنگام دفع، ترک اطراف مقعد، لکهدار شدن لباس زیر یا مشکلات رفتاری مرتبط با دفع شود.
به همین دلیل بهتر است یبوست مکرر یا مزمن نادیده گرفته نشود و درمان آن فقط به مصرف مقطعی یک ماده غذایی یا دارو محدود نشود.
آیا استرس باعث یبوست کودک میشود؟
استرس و تغییرات روحی میتوانند روی عادات دفع کودک تأثیر بگذارند.
برای مثال، شروع مدرسه، ترس از استفاده از سرویس بهداشتی مدرسه، آموزش توالت یا تجربه دفع دردناک میتواند باعث شود کودک دفع خود را به تأخیر بیندازد.
در این شرایط، برخورد آرام و بدون تنبیه با کودک اهمیت زیادی دارد.
چگونه از یبوست کودکان پیشگیری کنیم؟
پیشگیری از یبوست بیشتر بر ایجاد عادتهای سالم تمرکز دارد:
- داشتن رژیم غذایی متعادل و حاوی فیبر کافی
- مصرف مایعات مناسب
- فعالیت بدنی منظم
- توجه به نیاز کودک برای دفع و جلوگیری از نگه داشتن مدفوع
- ایجاد زمان منظم برای رفتن به توالت در کودکان آموزشدیده
- جلوگیری از ایجاد ترس یا فشار هنگام آموزش توالت
- توجه به علائم اولیه یبوست و درمان بهموقع
چند سؤال متداول والدین درباره یبوست کودکان
کودک چند روز مدفوع نکند خطرناک است؟
تعداد روزها بهتنهایی مشخصکننده خطر نیست. قوام مدفوع، درد هنگام دفع، نفخ، رفتار کودک و علائم همراه اهمیت دارند. اگر یبوست بیش از دو هفته ادامه پیدا کند یا با مراقبتهای خانگی بهتر نشود، باید با پزشک مشورت شود.
آیا هر روز مدفوع نکردن کودک طبیعی است؟
ممکن است باشد. الگوی طبیعی دفع در کودکان متفاوت است. اگر مدفوع نرم باشد و کودک بدون درد و دشواری دفع کند، تعداد کمتر دفعات دفع لزوماً به معنی یبوست نیست.
چرا کودک من از رفتن به دستشویی میترسد؟
یکی از دلایل شایع، تجربه قبلی دفع دردناک است. کودک برای جلوگیری از درد، مدفوع را نگه میدارد و این کار میتواند یبوست را تشدید کند.
آیا یبوست باعث دلدرد کودک میشود؟
بله. درد شکم و نفخ میتوانند همراه یبوست باشند. اما درد شدید یا مداوم شکم، بهخصوص همراه با استفراغ یا تورم شکم، نیازمند بررسی پزشکی است.
آیا یبوست باعث بیاختیاری مدفوع میشود؟
در یبوست طولانیمدت ممکن است مدفوع در روده تجمع پیدا کند و مقدار کمی مدفوع از اطراف آن خارج شود و لباس زیر را کثیف کند. این حالت نباید لزوماً با اسهال اشتباه گرفته شود.
آیا میتوان برای یبوست کودک از تنقیه استفاده کرد؟
تنقیه نباید خودسرانه انجام شود. در صورت نیاز، پزشک با توجه به سن و شرایط کودک روش مناسب درمان را تعیین میکند.
آیا یبوست کودک نیاز به مراجعه به متخصص گوارش دارد؟
نه همیشه. بسیاری از موارد توسط پزشک اطفال قابل ارزیابی و درمان هستند. اگر یبوست شدید، طولانی، عودکننده یا مقاوم به درمان باشد، پزشک ممکن است کودک را برای بررسی بیشتر به متخصص گوارش کودکان ارجاع دهد.
جمعبندی
یبوست در کودکان بسیار شایع است و در بسیاری از موارد به دلیل نگه داشتن مدفوع، تغییرات غذایی، مصرف ناکافی مایعات، کمبود فیبر یا تغییر در عادتهای روزانه ایجاد میشود.
سفت و دردناک بودن مدفوع، زور زدن، نگه داشتن مدفوع، درد شکم، نفخ و کثیف شدن لباس زیر از نشانههایی هستند که میتوانند به نفع یبوست باشند.
اصلاح تغذیه، مصرف مایعات کافی، فعالیت بدنی و ایجاد عادت منظم برای دفع از اقدامات مهم هستند. با این حال، داروهای ملین و تنقیه نباید بدون نظر پزشک برای کودک استفاده شوند.
اگر یبوست بیشتر از دو هفته ادامه پیدا کند، به درمانهای خانگی پاسخ ندهد یا با علائمی مانند خون در مدفوع، استفراغ، درد مداوم شکم، نفخ شدید، تب یا کاهش وزن همراه باشد، کودک باید توسط پزشک ارزیابی شود.
پی نوشت:
این اطلاعات عمومی خلاصه محدودی از اطلاعات تشخیص، درمان و/یا دارو است. این به معنای جامع نیست و باید به عنوان ابزاری برای کمک به کاربر در درک و/یا ارزیابی گزینه های تشخیصی و درمانی بالقوه استفاده شود. این شامل تمام اطلاعات در مورد شرایط، درمان ها، داروها، عوارض جانبی، یا خطراتی که ممکن است برای یک بیمار خاص اعمال شود، نمی شود. آنچه مد نظر و مطلوب است،آن است که توصیه پزشکی یا جایگزینی برای توصیه های پزشکی، تشخیص یا درمان باید بر اساس معاینه پزشک و ارزیابی شرایط خاص و منحصر به فرد بیمار باشد. بیماران باید برای اطلاعات کامل در مورد سلامتی، سؤالات پزشکی و گزینه های درمانی، از جمله خطرات یا مزایای استفاده از داروها، با پزشک صحبت کنند. این اطلاعات هیچ درمان یا دارویی را به عنوان ایمن، موثر یا تایید شده برای درمان یک بیمار خاص تایید نمی کند. اینجانب دکتر مهدی افشاری هرگونه ضمانت یا مسئولیت مربوط به این اطلاعات یا استفاده از آن را از خود سلب می کنم.
دکتر مهدی افشاری متخصص اطفال، کودکان و نوجوانان_ دارای بورد تخصصی
از جمله خدمات پزشکی ارائه شده در مطب عبارتند از: معاینات دورهای کودکان، پایش دوره ای رشد فیزیکی و تکامل کودکان، درمان انواع بیماری های عفونی،گوارشی و تنفسی در کودکان و نوجوانان_ مشاوره تغذیه، آموزش و مراقبت های دوره ای نوزادان نارس، پایش و درمان کلیه مشکلات دوره ای نوزادی، ارزیابی دورهای توانایی های ذهنی و جسمی کودکان
خدمات ویژه ارائه شده توسط دکتر مهدی افشاری: انجام ختنه تخصصی در مطب، ویزیت در منزل و مشاوره آنلاین
آدرس مطب: تهران، مهرآباد جنوبی، دانشگاه هوایی جنوبی، تفرش شرقی، پلاک 193_ واحد همکف
شماره تماس:021-66602506
